Tsi niiakokarò:ten ne Karihwénhawe’ Lazore

Tsi ó:nen ákta í:wene’ aiontóhetste’ Karihwénhawe’ Órote Lazore, shé:kon ki’ tiako’nikonhrakontahkwèn:ne’ tsi iakoió’te’ aienónhstate’ tsi niiewennò:ten. 
“Wa’ontóhetste’, shé:kon ki’ iakoió’te’ kwah tsi niió:re ohna’kénhkha’ awenhnísera’,” wa’ì:ron’ Grace Mitchell, Lazore tiatate’kèn:’a. “Akonaktà:ke shiiaihé:ions, wa’ì:ron’, “Enwá:ton’ ken enhsekkwennì:ra’ akwá:wen kawennaráhstha’, kaio’tenhserá:ien’ ki’ thé:nen’k ó:nen’k tsi énkhsa’.’ Niiakotste’niá:ron wáhi.”

Enniskó:wa 7 shiská:rahkwe’, 77 sha’teiakaohseriià:kon skén:nen tsi wa’ontóhetste’ Lazore tsi ó:nen karì:wes shiiakononhwáktani.

Tiako’nikonhrakontahkwèn:ne’ tsi iakónhnhe’ ne Kanien’kéha ahonwatirihónnien’. Tánon’ shé:kon karihwatátie’ tsi niiakoié:ren ne tsi na’tehónteron tsi takahwatsiratátie’ ne Onkwehón:we - Kanien’kehá:ka nahatiia’tò:ten’ tánon’ ó:ia’ nahatiia’tò:ten’ ronwatiia’takéhnhen tsi nahò:ten’ tahonwanatkà:wen’ tsi nihá:ti owén:na’ ronteweiénstha’.

“Kwah tokèn:’en ioiánere’ tsi niiakoié:ren,” wa’ì:ron’ Emmy Lazore, Karihwénhawe’ tiatate’kèn:’a. “Akwé:kon shakonathrorià:ton tánon’ shakotiia’tí:saks. Kwah tokèn:’en ki’ ón:kwe shakotinorónhkhwahkwe’. Iah né: shà:ka thaonsakénhake’, tiótkon tho ié:ien’skwe’, iewennáta’s tsi nahò:ten’ onterihwahtén:ti’.”
Nia’té:kon nahò:ten’ teiakotohétston tsi niiakónhnhes Karihwénhawe’. Iorihowá:nen tsi niiakoié:ren shontontáhsawen’ ne Kanien’kéha Ratiwennahní:rats, akaónha tánon’ Konwaronhiá:wi Annie Deer tatiatié:renhte’ wahonwatirihonnien’ shontontáhsawen’ 2002 shiiohserá:te’.

Tseià:ta néne iontaterihonnienníhahkwe’ ne shé:kon shikentióhkwase’, Kentiohkwarónkwas Margie Meloche, iakè:iahre’ tsi ní:itsi Karihwénhawe’ ieiè:wate’ thia’teiohrhon’kehtsherá:ke, Ahkwesáhsne entionhtén:ti’ aontahonwatirihonniennì:ra’ Kahnawà:ke.

“Khenorónhkhwahkwe’, tánon’ onkon’wéskwen’ tsi ní:itsi shes enionkhiié:nawa’se’ ne tekeníhaton onkwawén:na’ iakwateweiénstha’ thé:nen’k aionkwa’nikonhraién:ta’ne’,” wa’ì:ron’ Meloche. 
Tsi ó:nen wa’thontóhetste’ ne Meloche akonèn:ra’ 2004 shiiohserá:te’, akaónha tánon’ ó:ia’ kanatakonhró:non ionsahontahsónteren’ Karihwénhawe’ wahotiió’ten’. Ronónha ni’ nen’ nè:’e Ahkwesáhsne ienhón:ne’ enhontó:ri’ tsi nenwatiahia’khserò:kten’. Shé:kon iakè:iahre’ shontiahia’khserò:kten’ karì:wes ieka’eniónnions ionteweiénstha’ néne atoriahrónhtshera’ ónhka tsi niió:re ónhka aohiatonhsera’shòn:’a. 
“Tiótkon iakotateweiennenta’òn:ne’ ne thikawenní:io ónhka aiontatíe:nawa’se’ tsi niiakwawennò:ten aiòn:ronke’, tánon’ tiótkon wa’tiontatenonhwerá:ton’ ne onkwè:tase’s ionteweiénstha’,” wa’ì:ron’ Meloche. 
“Iah nonwén:ton thaonsonke’nikónhrhen’ akwé:kon tsi ní:kon ionkerihonnién:ni. É:so iontia’takehnhà:’on tsi wakahronkha’onhátie’, tánon’ tsi ienskatahsónteren’ tsi kateweiénstha’, enkheiehià:rake’.”
Kwah tokèn:’en ò:ni’ ieiakorihwà:re’ Karihwénhawe’ ne ken’ nihonnà:sa aóskon Onkwehonwehnéha ahontéweienste’. Né:ne iontaterihonníhahkwe’ Terri Thomas iakè:iahre’ tsi ieweién:te’ aienèn:rine’ ne tsi ionteweienstáhkhwa’ nón:we Karihwénhawe’. Tho ki’ nón:we Karihwénhawe’ wa’ontaterihónnien’ énska kahiá:ton tánon’ tékeni tekahiá:ton shiiéhawe’. Wahonwatirihónnien’ ne tiotierénhton shahonte’nién:ten’ Kahnawà:ke aóskon Onkwehonwehnéha ahshakotirihónnien’.

“Khenorónhkhwahkwe’. Iontero’serí:io tánon’ tiakorihwaié:ri, nek tsi ie’shátste’ ki’ nen’ nè:’e tánon’ ie’niakátste’ tsi na’teiotonhontsóhon,” wa’ì:ron’ Thomas. “Né: ní: onkenehrá:ko’ tsi ní:tsi tiótkon iakawehiahrà:’on tsi niwakhsennò:ten Kanien’kéha thikawenní:io kátke wa’tiatátken’ ne ó:nen shiwakatehiahròn:’on. Shé:kon iakè:iahre’ arenhátien tóka’ tewen’niawe’ékhon tóka’ ni’ iohsenhseró:ton niionkwè:take ronwatirihonnién:ni tsi nikarì:wes iakoio’tèn:’en.”
Shiioto’ktátie’ ne 1980 shiiohseratátie’s, Karihwénhawe’ ohén:ton wa’tié:ta’ne’ Karonhianónhnha’ tsi Ionterihwaienstáhkhwa’, tsi nón:we é:so rá:ti tekahwatsira’serónnion ken’ nithotiièn:sa Kahnawa’kehró:non tahontáhsawen’ wahontéweienste’ tsi nihatiwennò:ten. 
Carol Boyer Jacobs, néne ronwatirihonnienníhahkwe’ ne tsi ionterihwaiénstahkhwa’, wa’ì:ron’ é:so rá:ti ratiksa’okòn:’a ne ronaterihwaiensta’nónhne’ ronwati’nikonhrahnirá:ton Karihwénhawe’. 
“Enkarihwatátieke’ tsi nahò:ten’ iakoio’tèn:’en ne Karihwénhawe’, tsi nihá:ti ronwatirihonnién:ni, ronónha enshatiwennenhá:wake’ tsi nikawennò:ten iakohkwishròn:’on aienónhstate’,” wa’ì:ron’ Jacobs. “Akotónhnhets ienkakón:tahkwe’ tsi nikawennò:ten tiako’nikonhrakontahkwèn:ne’ tsi náhe’ shiiakónhnhe’. É:so rá:ti ronwatiia’takehnhà:’on.”
Jacobs iontatè:iahre’ ne Karihwénhawe’ ákte’ nón: ne tsi ionterihwaienstáhkhwa’ ò:ni’. Teiohseráhsen nikarì:wes Sisters of St. Ann. iakoia’tatokenhtíhahkwe’ Karihwénhawe’. Jacobs iakè:iahre’ ká:ron shitiakoién:tahkwe’ iotiia’tatokenhtì:ke tsi iekhonnià:tha’ shí:ien’s, Iakoia’tatokénhti Órote wa’ontaterihónnien’ algebra tánon’ geometry. 
Kontate’ken’okòn:’a ni’ nen’ nè:’e kenè:iahre’ tsi niiohserá:ke iotiia’tatokenhtì:ke shí:ien’skwe’. 
“Kè:iahre’ eniakhiiatken’sè:ra’ tó:k nikanónhsa’ ronontiiò:ke ní:ioht, oié:ri tóka’ ni’ énska iawén:re khok shitewátien’. Tánon’ ó:nen’k tsi akwé:kon eniakwatia’tahserón:ni’ ne aiakhiiatken’sè:ra’,” wa’ì:ron’ Emmy. 
“Iakotia’tawì:ton ne thí:ken watia’tawì:tsheres kahòn:tsi, tánon’ karénhsa’ iohrèn:ton akotia’tahnhahtsherà:ke. Wa’onkhiiónnien’ aiakwaterén:naien’ tánon’ aiakwatonkwe’tí:iohste’, nek tsi shé:kon iakoiéshon tánon’ wa’akwátswa’te’ akwé:kon.”
Shé:kon iorihowanèn:nehkwe’ ne akorihwiiohstónhtshera’ akorihwà:ke, arenhátien tsi ó:nen tiakotia’tarákwen ne iotiia’tatokenhtì:ke tánon’ sénha wa’ontatenaktóthahse’ aontaie’nikonhrakón:tahkwe’ ne owén:na’. Taiontáhsawen’ teiaonhontsawéhrhon wa’tiontstikahwháhseron’, tsik nón:we Onkwehonwè:ne wahonwatirihónnien’ tánon’ nia’té:kon ni’ ò:ni’ ronónha sahshakotirihónnien’. 
1987 shiiohserò:ten Hawaii ieiakawenónhne’. Áhsen niiahia’khserá:ke tho wa’ontéweienste’ aóskon Onkwehonwehnéha kentióhkwa’. Áhsen nikanónhsake tsi ionterihwaienstáhkhwa’ nè:’e shakotirihonnién:ni, Honolulu, Kauai, tánon’ Maui nón:we. 
Tsi ó:nen tsakohténtion, Hawaii wahontenonwará:ko’ ne ken’ nihonnà:sa aóskon Onkwehonwehnéha ahontewéienste’. Thó:ha sha’té:ioht ne Karonhianónhnha’ aó:wen wateweienstáhkwen Karihwénhawe’ wahonwatihró:ri’ tánon’ wahonwatina’tón:hahse’. 
Kaniehtakè:ron Gilbert, ákta rontén:ro ne Karihwénhawe’ akohwá:tsire’, wahèn:ron’ tiako’nikonhrakontahkwèn:ne’ tsi niiakónhnhes ahonwatirihónnien’ ne thikanataténion aierihó:wanahte’ Onkwehón:we tsi nihatiwennò:ten’s. 
“Tho niió:re niieweién:te’ ahonwatirihónnien’, wahonwatirihónnnien’ akohrèn:shon shakotirihonnién:ni oh ní:tsi nahshakotirihónnien’ ne tsi nihatiwennò:ten. Kwah ki’ nek tho niió:re ierihwaienteríhne’,” wahèn:ron’. 
Rè:iahre’ ken’ ki’k shì:ra’ wahonwahró:ri’ Hawaii wà:’en’ ohén:ton tsi niió:re wa’onhtén:ti’. Raónha tánon’ iatate’kèn:’a wahni’whahsón:ni’ óhonte’ ionnià:ton néne ohnà:ken nonkwá: raonata’èn:rakon nitiawé:non. Sok wa’thiatierónnionhwe’ wahshakonaterennóthahse’ ne skén:nen iá:ionwe’ ka’ wà:’en’. Ronwa’níha Tiorahkwáthe’ Gilbert rorennaráhston.

“Ion’wesénhne’ tsi ní:ioht tóka’ iatiá:ton, “wa’ts tentsitewatátken’, skén:nen kénhak, tánon’ iosnó:re’ tontá:se,” karenní:io ki’ wáhi,” wahèn:ron’ Gilbert.

Shé:kon nòn:wa, rè:iahre’ tsi niiotkwá:ton ne karén:na’ tánon’ ne owenna’shòn:’a, tenthathna’néta’ raonhà:’ak nó:nen Karihwénhawe’ enhshakononhtónnionhwe’. 
Wahèn:ron’ iorihowá:nen tóhsa aonsahoti’nikónhrhen’ ne òn:wa ronahronkha’onhátie’ tsi ní:tsi Karihwénhawe’ tánon’ ronátia’ke thotí:ien’s ronwatiia’takehnhà:’on ne Kanien’kéha ahòn:ronke’. 
“Ón:kwe eniakotó:kenhse’ tsi tsonkhiia’tóntion ne ia’teká:ien’ ionhrónkha’ tsi wa’ontóhetste’ Karihwénhawe’. Kwah í:ken tsi teierihwahsniéhahkwe’ tsi niiakwawennò:ten kí:ken iakón:kwe,” wahèn:ron’. “Ó:nen›k tsi ientskwatahsónteren’ tsi nahò:ten’ ionkhiién:ni. Ó:nen›k tsi eniakwatshén:ri’ ne tho niió:re aontaiakwa’nikonhráhsa’ahte’ tsi ní:ioht tsi thoti’nikonhrahsa’ahtòn:ne’ oh naiá:wen’ tsi nikarì:wes enwá:ton’ eniakwahá:wake’ tsi niiakwawennò:ten. Né: nakwáh tioiánere’ ní:tsi enwá:ton’ eniakhihsennakará:tate’ ronónha tánon’ tsi nahò:ten’ rotiio’tèn:’en.”
Wahonwatiia’tón:ti’ ne rontate’ken’okòn:’a Só:se Lazore, Niá:s Lazore, Emmy Lazore tánon’ Grace Mitchell. É:so rá:ti ò:ni’ wahonwatiia’tón:ti’ thihatiia’ténion shakotiienteríhne’ Ahkwesáhsne, Kahnawà:ke tánon’ ákte’ nón:we. 
Kontate’ken’okòn:’a wa’kenì:ron’ iah nonwén:ton teionatkáhthon ne tho nikanèn:ra’ nón:kwe ronatia’tarò:ron tsi niiohtòn:ne’ shahontia’tarò:roke’ ne Karihwénhawe’ akorihwà:ke. Tho niiohtòn:ne’ tsi niiahia’khseré:son’s shihonatshon’niónhkwen tsi wa’ontóhetste’ kí:ken iotenhni’tóhetston. 
“Akwé:kon ne onkwehshòn:’a tsik nón:we nontahonnenónhseron’. Tsik nón:we ò:ni’ nontahontewennatárion’, tánon’ thia’tewenhniserá:ke tho nikakhò:ten tsi ní:ioht ne teiontska’hónhkhwa’. Tahontaweia’tánion’ tehonhsenthóhsere’ tánon’ ronatshon’niónhkwen, kwah ó:ia’ niiohtòn:ne’,” wa’ì:ron’ ne Emmy. “Arenhátien tsi é:so iá:kon wa’iheiónhseron’ ken’ nonkwá:ti, akwé:kon ki’ tehonatonhontsó:ni aionkhiié:nawa’se’.”

[email protected]

Eve Cable

Na’kòn:ke Rontehnhohanónhnha’

Sahawisó:ko’ Arquette

tehowennanetáhkwen

Na’kòn:ke Rontehnhohanónhnha’